Rolnicy w Polsce stają w obliczu poważnych wyzwań związanych z niedoborem wody, co staje się coraz bardziej widoczne w kontekście zmieniających się warunków klimatycznych. Problem ten nie wynika jedynie z kaprysów pogody, lecz również z niewłaściwego zarządzania wodą, która dociera do gleby. W wielu regionach kraju woda odpływa z pól zbyt szybko, często przez systemy melioracyjne, które pierwotnie miały służyć do odprowadzania nadmiaru wody, lecz obecnie działają na szkodę współczesnego rolnictwa.
Analizy przeprowadzone przez Wody Polskie wskazują, że potencjał zatrzymywania wody w istniejącej infrastrukturze jest ogromny. Mowa tu o setkach milionów metrów sześciennych, które mogłyby pozostać w krajobrazie rolniczym, gdyby systemy melioracyjne były odpowiednio zarządzane i dostosowane do aktualnych warunków klimatycznych.
Dzięki wieloletniej historii melioracji, która koncentrowała się na szybkim odprowadzaniu wody, obecny system melioracyjny staje się jedną z przyczyn pogłębiającego się problemu suszy. Kontrole wykazały, że wiele urządzeń melioracyjnych jest uszkodzonych lub nie działa prawidłowo, a ich dokumentacja często nie była aktualizowana od dziesięcioleci. W rezultacie, zamiast kontrolować obieg wody, infrastruktura przyspiesza jej odpływ, co pozbawia glebę wilgoci w kluczowych momentach sezonu.
W związku z tym, zmiana podejścia do melioracji staje się koniecznością. Obecnie coraz częściej mówi się o zarządzaniu retencją, czyli zatrzymywaniu wody tam, gdzie spada. To podejście zakłada wykorzystanie istniejącej infrastruktury w sposób bardziej efektywny: poprzez spowolnienie odpływu, piętrzenie wody w rowach oraz odbudowę ciągłości systemów. Takie działania nie wymagają dużych nakładów finansowych, a raczej dobrej organizacji i lokalnej wiedzy.
Jak zauważył Mateusz Balcerowicz, prezes Wód Polskich, podczas jednej z konferencji, problem nie polega na braku rozwiązań, lecz na ich niewystarczającym wdrożeniu. Wodę należy zatrzymać tam, gdzie ona spada. Obejmuje to każdy poziom retencji, od mikro i małej do dużej.
Jednak obecny stan rzeczy jest również wynikiem rozproszenia odpowiedzialności za meliorację. W Polsce brak jest jednego gospodarza dla systemów melioracyjnych – różne podmioty, takie jak państwo, spółki wodne, samorządy oraz rolnicy, odpowiadają za poszczególne elementy. W praktyce prowadzi to do braku koordynacji działań. Nawet jeśli w jednym miejscu podejmowane są inwestycje, ich efekty mogą być ograniczone bez spójnego zarządzania na poziomie całej zlewni.
Pomimo dostępnych środków na inwestycje wodne, ich wykorzystanie napotyka na liczne bariery systemowe. Przykładem jest Krajowy Plan Odbudowy, w ramach którego rolnicy nie mogą bezpośrednio sięgać po środki, co spowalnia proces inwestycyjny i ogranicza skalę działań. W efekcie, nawet tam, gdzie istnieje finansowanie, brakuje skutecznych mechanizmów jego wykorzystania.
Tegoroczny przebieg pogody pokazuje, jak szybko sytuacja może się pogorszyć. Mimo wcześniejszych opadów, brak deszczu wczesną wiosną sprawił, że zapasy wody w glebie szybko się wyczerpały. Dla rolników oznacza to rosnące ryzyko produkcyjne oraz zwiększoną zależność od czynników, na które nie mają wpływu.
Walka z suszą nie rozstrzygnie się na poziomie dużych inwestycji hydrotechnicznych. Kluczowe znaczenie ma to, co dzieje się na poziomie pojedynczych pól, rowów oraz lokalnych systemów wodnych. To właśnie tam zapadają decyzje, które decydują o tym, czy woda pozostanie w glebie czy odpłynie dalej, często bezpowrotnie. Przyszłość gospodarki wodnej w rolnictwie zależy zatem nie tylko od pieniędzy, ale przede wszystkim od lepszego zarządzania istniejącymi zasobami.
Zdjęcie - agronews.com.pl
